18 Μαρ Το Άγνωστο Αριστούργημα – Ο Picasso εικονογραφεί τη νουβέλα του Balzac
Η ΜΟΝΑΞΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΑΣ
Το “Άγνωστο Αριστούργημα” είναι μία ολιγοσέλιδη νουβέλα του Honore de Balzac αφιερωμένη στην Τέχνη.
Καλλιτέχνες, όπως ο Σεζάν και ο Πικάσο, λάτρεψαν αυτό το σπουδαίο έργο του Μπαλζάκ.
Η ιστορία διαδραματίζεται το 1612. Κεντρικός ήρωας είναι ο Φρενχόφερ, φανταστικό πρόσωπο, ο οποίος συμβουλεύει άλλους ζωγράφους, εκφράζει τις απόψεις του για την Τέχνη, για τους Γερμανούς δασκάλους και τους Ιταλούς ζωγράφους, για το φως, τη σκιά, τις γραμμές που χρησιμοποιούν οι ζωγράφοι στους πίνακες… Το μότο του ήρωα είναι: “Σκοπός της τέχνης δεν είναι ν’ αντιγράφεις τη φύση, αλλά να την εκφράζεις! Ο ζωγράφος δεν είναι κάποιος ευτελής αντιγραφέας, αλλά ένας ποιητής!”
Ο γέροντας Φρενχόφερ, λοιπόν, κάνει “μάθημα” Τέχνης στον ζωγράφο Πορμπύς και στον φίλο του, νεαρό εκπαιδευόμενο Πουσσέν(αληθινά πρόσωπα), κομπάζοντας για το Αριστούργημά του, έναν πίνακα για μία γυναίκα, που εδώ και 10 χρόνια τον δουλεύει. Είναι το πορτραίτο μιας υπέροχης γυναίκας, της ερωμένης του. Ενώ περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τις δυσκολίες με τις πινελιές του, τα περιγράμματα και την κατανομή του φωτός, αρνείται να παρουσιάσει τον πίνακά του στους δύο ζωγράφους.
Εκείνοι, τότε, προκειμένου να έχουν την χαρά να ρίξουν μια ματιά στο μυστηριώδες έργο του γέροντα–ζωγράφου, του προτείνουν να του δανείσουν την όμορφη Ζιλέτ, την ερωμένη του εκπαιδευόμενου Πουσσέν, με αντάλλαγμα να συγκατατεθεί να τους παρουσιάσει το δημιούργημά του.
Ο Φρενχόφερ, με πόνο, αρνείται να σηκώσει το πέπλο του πίνακά του. Η γυναίκα που έχει ζωγραφίσει, η Κατρίν Λεσκώ, είναι δική του, καταδική του, την αγαπάει. Δεν μπορεί να μοιραστεί την τελειότητα της εικόνας της με κανέναν. Αρνείται να οδηγήσει τη “γυναίκα” του σε ατίμωση.
Τελικά, όμως, ο γέροντας δέχεται να κάνει την αποκάλυψη, καθώς η Ζιλέτ ξεντύνεται. Ο γέροντας παρουσιάζει το έργο της ζωής του. Αρχίζει να εξηγεί με έκσταση, την τελειότητα της γυναίκας του πίνακα, τα χαρακτηριστικά της κοπέλας και τη ζωντάνια της γραμμής. Έκπληκτοι οι δυο επισκέπτες δεν βλέπουν καμιά εικόνα πάνω στον μουσαμά. Ο υποτιθέμενος πίνακας δεν υπάρχει, παρά μόνο ο λευκός μουσαμάς.
Όταν οι δύο ζωγράφοι παρατηρούν μεγαλόφωνα αυτό που δεν βλέπουν, ο γέροντας γίνεται έξαλλος και τους διώχνει, θεωρώντας ότι προσπαθούν να αντιγράψουν το έργο του και να πουν ότι είναι ανόητος. Την επομένη, πηγαίνοντας να τον επισκεφθούν, μαθαίνουν ότι ο συντετριμμένος καλλιτέχνης, πέθανε τη νύχτα.
Ένα βιβλίο αριστούργημα, με συμβολικό χαρακτήρα. Παρουσιάζει δραματικά πόση οδύνη κρύβουν τα όνειρα ζωής, που όλοι μας αναζητάμε, χωρίς ποτέ να μπορούμε να τα πραγματοποιήσουμε.
‘Αλλες προεκτάσεις του έργου “Το Άγνωστο Αριστούργημα”
Δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του, ο Σεζάν εξομολογήθηκε στην Εμίλ Μπερνάρ ότι μόλις διάβασε την ιστορία του Φρενχόφερ, ξέσπασε σε κλάματα γιατί πίστευε ότι ο ίδιος ενσαρκώνει αυτόν τον τραγικό ήρωα. Ο Σεζάν ήθελε «να εκφράσει τη ζωή με χρώμα».
Ο Πικάσο δεν είναι καθόλου μακριά κι αυτός από τον Φρενχόφερ. Υποστήριζε μάλιστα πως «παλιά, οι πίνακες όδευαν προς το τέλος τους προοδευτικά. Η κάθε μέρα έφερνε και από κάτι καινούργιο. Ένας πίνακας ήταν ένα άθροισμα από προσθήκες. Σ’ εμένα, ένας πίνακας είναι ένα άθροισμα από καταστροφές. Φτιάχνω έναν πίνακα και μετά τον καταστρέφω. Σε τελευταία ανάλυση, όμως, τίποτα δε χάνεται, το κόκκινο που έχω αφαιρέσει από ένα μέρος, βρίσκεται σε κάποιο άλλο». Επομένως, είχε κι αυτός την πετριά της τελειότητας. Ήταν αναζητητής του απόλυτου, πράγμα που οδηγεί αργά αλλά σταθερά στην αποτυχία, επειδή το απόλυτο, ή μάλλον η προσδοκία του είναι ανέφικτη, αδύνατη.
Δέκα χρόνια το Άγνωστο αριστούργημα επιζεί, γιατί πέρα από το ότι είναι μια καλογραμμένη νουβέλα, θίγει θέματα που θ’ απασχολούν πάντα τους καλλιτέχνες και την Τέχνη. Έτσι, γύρω στα 1930 κι ενώ ο Πικάσο βρίσκεται μέσα σ’ έναν ορυμαγδό πολλών και ποικίλων εικονογραφήσεων που έχει αρχίσει να πραγματοποιεί, εικονογραφεί και τη νουβέλα του Μπαλζάκ, έκδοση που θ’ αναλάβει ο Αμπρουάζ Βολάρ, του οποίου ένα κυβιστικό πορτρέτο έχει φιλοτεχνήσει ο Πικάσο. Ο έμπορος τέχνης Βολάρ είναι μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες στον χώρο της Τέχνης, ο οποίος καηύθυνε τη ζωγραφική προς τον μοντερνισμό έχοντας το βλέμμα στην παράδοση. Είναι κι ο συγγραφέας μιας μονογραφίας για τον Ρενουάρ και μέγας θαυμαστής των ιμπρεσιονιστών.
Ο Αμερικανός τεχνοκρίτης Άλφρεντ Μπαρ αναγνωρίζει το Άγνωστο αριστούργημα με τους 12 πίνακες του Πικάσο ως ένα από τα αρτιότερα έργα του καιρού του.
Ο Πουσέν δεν μπορεί να κατανοήσει τη μοναξιά του καλλιτέχνη ούτε τη μεγαλοσύνη του. Έχει όμως την φιλοδοξία να γίνει μεγάλος ζωγράφος. Προς τούτο αδίστακτα θυσιάζει την ερωμένη του, προκειμένου να πειστεί ο Φρενχόφερ ν’ αποκαλύψει το μυστικό του. Η ωμότητα με την οποία του απευθύνεται όταν βλέπει ότι το αριστούργημα είναι ανύπαρκτο προκαλεί την πληρωμένη απάντηση του γηραιού ζωγράφου: «…χυδαίε, παλιοτόμαρο, ασήμαντε, σκουλήκι». Ο Φρενχόφερ είναι ένας δυστυχής, απελπισμένος άνθρωπος κι ένας αποτυχημένος καλλιτέχνης. Παρόλο που του είναι αδύνατο να το παραδεχτεί, ειδικά μπροστά στους άλλους, λέει: «Δεν είμαι παρά ένας πλούσιος που, όταν περπατάει, το μόνο που κάνει είναι να περπατάει. Δεν έχω δημιουργήσει τίποτα στη ζωή μου».
Όσο για τη μοναξιά του καλλιτέχνη, του Πικάσο στην προκειμένη περίπτωση, ο Ζαν Μπουρέ μάς διαβεβαιώνει: «παρόλο που συντροφεύθηκε όσο κανείς άλλος, που λατρεύτηκε τυφλά και δοξάστηκε ζωντανός, και χαρακτηρίστηκε μεγαλοφυΐα» υπήρξε ένας άνθρωπος μόνος.
Το Άγνωστο αριστούργημα διαδραματίζεται σ’ έναν πραγματικό χώρο. Ένα σπίτι, το μέγαρο του Savoie-Carignan σε μία παλιά και ιστορική γειτονιά του Παρισιού. Σ’ αυτό το σπίτι, στη γειτονιά του οποίου είχε καεί το 1791 ένα μοναστήρι, έκανε πρόβες ο σκηνοθέτης Ζαν-Λουί Μπαρό και το νοίκιασε ο Πικάσο για να φιλοτεχνήσει τα σχέδια του Άγνωστου αριστουργήματος, προκειμένου να έρθει πιο κοντά στον τραγικό ζωγράφο Φρενχόφερ, και το αποτέλεσμα δείχνει πόσο βαθιά είχε καταλάβει το θέμα το οποίο αναλύει η νουβέλα. Εκεί ζωγράφισε και την Γκουέρνικα.
Εντέλει μια τέχνη όπως η ζωγραφική, αλλά και η λογοτεχνία, αν και η Τέχνη είναι τέχνη της υπέρβασης, τέχνη του υψηλού, της αιωνιότητας, δεν μπορεί να φτάσει να θηρεύει το Απόλυτο με την απόλυτη έννοιά του. Κι επειδή την τέχνη την κάνουν οι καλλιτέχνες, η δόξα και τα παρεπόμενά της τους οδηγούν συχνά στην Ύβρη.
Αυτή η εμβληματική φιλοσοφική νουβέλα του Μπαλζάκ εικονογραφημένη από τον Πικάσο κινείται πέρα από τον ρεαλισμό προαναγγέλλοντας τον μοντερνισμό.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Το Άγνωστο αριστούργημα μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Ζακ Ριβέτ, με τίτλο τον τίτλο του πίνακα του Φρενχόφερ, Η ωραία καβγατζού.
2. Honoré de Balzac, Το άγνωστο αριστούργημα, με 12 σχέδια του Pablo Picasso, μτφρ. Δημήτρη Δημητριάδη, Εκδόσεις Άγρα, Ιούνιος 1983
Επιμέλεια κειμένου LECTURES BUREAU
ΠΗΓΕΣ : 1. vivlio.gr
Κατερίνα Τσεμπερλίδου
2. diastixo.gr
Κώστας Ξ. Γιαννόπουλος
ΕΙΚΟΝΑ :
