Νεφέλαι | Μέρος Α’ (Αριστοφάνης)

Νεφέλαι | Μέρος Α’ (Αριστοφάνης)

Κρεβάτια στη σκηνή κι επάνω τους ξαπλωμένοι o Στρεψιάδης, ο γιος του o Φειδιππίδης και δύο υπηρέτες. Ο Στρεψιάδης μονολογεί, παραπονούμενος πως από τα χρέη που του έχει φορτώσει o γιος του με τα έξοδά του έχει χάσει ακόμα και τον ύπνο του. Οικτίρει τη μοίρα του: ένας απλός άνθρωπος αυτός από χωριό και προσεκτικός στα έξοδα, παντρεύτηκε γυναίκα από την πόλη, πολυέξοδη και αταίριαστη μ’ αυτόν. Όταν απέκτησαν γιο, προέκυψαν προβλήματα αμέσως, με πρώτο την επιλογή του ονόματος. Εκείνος έλεγε να του δώσουν το όνομα του παππού Φειδωνίδη, εκείνη επέμενε σε όνομα με «ιππικό» περιεχόμενο, όπως Ξάνθιππος κτλ. Τελικά συμφώνησαν σε ένα συνδυασμό και τον ονόμασαν Φειδιππίδη, Μα και η όλη διαπαιδαγώγηση του γιου δεν τον έβρισκε σύμφωνο. Η μάνα του τον παραχάιδευε, ενώ ο Στρεψιάδης ήθελε να τον σκληραγωγήσει και να τον μάθει να δουλεύει όπως εκείνος. Τελικά επικράτησε η γυναίκα του κι ο γιος σκόρπισε την περιουσία τους στα άλογα τις ιπποδρομίες. Άυπνος, ο Στρεψιάδης βρίσκει μια μεγάλη ιδέα.
Με δυσκολία ο πατέρας ξυπνάει το γιο του. Του δείχνει ένα σπίτι πιο πέρα, όπου υπάρχουν δάσκαλοι, οι οποίοι διδάσκουν επί πληρωμή, μεταξύ άλλων πώς να γίνουν οι μαθητές τους ικανοί στην επιχειρηματολογία. Αυτοί, λέει, γνωρίζουν τον δυνατό και τον αδύνατο λόγο. O αδύνατος, μολονότι υποστηρίζει το άδικο, νικά. Αν πάει εκεί ο Φειδιππίδης, θα τον βοηθήσει να αρνηθεί όλα του τα χρέη. Ο Φειδιππίδης δεν έχει καμιάν απολύτως διάθεση να πάει να φοιτήσει. Εκεί, λέει, είναι κάποιοι χαμένοι, ξυπόλυτοι κι εντελώς απεριποίητοι. Ανάμεσά τους είναι ένας Σωκράτης και ένας Χαιρεφώντας. Διόλου δεν τον ενδιαφέρει να μπλέξει μαζί τους. Τέτοια πράξη θα ήταν ντροπή γι’ αυτόν και μετά ούτε να εμφανιστεί δεν θα μπορούσε στις παρέες του. Όταν ο Στρεψιάδης θυμώνει και τον διώχνει από το σπίτι, o γιος του φεύγει, λέγοντας πως αυτός έχει το θείο του να τον φροντίσει.
Ο Στρεψιάδης παρά τη μεγάλη του ηλικία, που φέρνει δυσχέρεια στη μάθηση, αποφασίζει να γίνει εκείνος μαθητής. Πηγαίνει στο σπίτι και χτυπάει την πόρτα. Του ανοίγει ένας μαθητής θυμωμένος, γιατί το χτύπημα της πόρτας του διέκοψε το στοχασμό. Ο Στρεψιάδης δηλώνει ότι θέλει να μάθει κι εκείνος όσα μαθαίνουν στο σχολείο. Πριν ο μαθητής τον αφήσει να μπει μέσα, προσπαθεί να τον εντυπωσιάσει. Του αναφέρει περιπτώσεις που ο δάσκαλος έλυσε δυσκολότατα προβλήματα. (Τα προβλήματα, στην προσπάθεια του Αριστοφάνη να διακωμωδήσει τον Σωκράτη, αφορούν ψύλλους, υπονοώντας ότι στο σχολείο επικρατεί βρομιά και τα σχετικά έντομα…)
Ο μαθητής ανοίγει την πόρτα και μέσα διακρίνεται o Σωκράτης σε ένα καλάθι, κρεμασμένος από το ταβάνι. Ακόμη διακρίνονται όργανα διάσπαρτα, γεωγραφικοί χάρτες, βιβλία, διάφορα εργαλεία και άνθρωποι που πεσμένοι στα γόνατα σαν κάτι να ψάχνουν. Ο μαθητής του εξηγεί πως αυτοί ερευνούν τα βάθη της γης. οι σπουδαστές εκεί μελετούν γεωμετρία, αστρονομία, γεωγραφία και άλλα. Βλέποντας τον κρεμασμένο Σωκράτη, ο Στρεψιάδης ρωτάει ποιος είναι και τι κάνει εκεί πάνω. Ο Σωκράτης του απαντά πως εξετάζει τον ήλιο και η θέση βολεύει το πνεύμα του γιατί σμίγει καλύτερα με τον αέρα που υπάρχει ψηλότερα. Ο Στρεψιάδης δεν πολυκαταλαβαίνει τι λέει o δάσκαλος αλλά δεν τον ενδιαφέρει κιόλας. Εκείνος το δικό του θέμα θέλει να λύσει και ζητάει από τον Σωκράτη να κατέβει για να το συζητήσουν. Ο Σωκράτης κατεβαίνει κι ο Στρεψιάδης τον πληροφορεί πως τον έπνιξαν τα χρέη και του ζητά να του διδάξει «τον άδικο λόγο που δεν τα δίνει πίσω». Ορκίζεται στους θεούς πως θα τον πληρώσει όσα θέλει. Ο Σωκράτης δηλώνει πως όρκοι στους θεούς αυτούς είναι άχρηστοι. Οι ίδιοι τιμούν άλλους θεούς, τους οποίους αν θέλει μπορεί να τους παρουσιάσει σ’ αυτόν. Αυτό αποτελεί μέρος της κατήχησης που θα του προσδώσει τη ρητορική δεινότητα. Αρχίζει την τελετή και καλεί τις Νεφέλες, θεές των αστραπών και των βροντών, να παρουσιαστούν και να δεχτούν τον επισκέπτη.
Η έκκληση του Σωκράτη εισακούεται και ακούγεται χορικό από τις Νεφέλες που πλησιάζουν -αθέατες, όμως ακόμη- και που αποτελούν και το χορό της κωμωδίας. Εν τω μεταξύ, ο Σωκράτης του μιλάει για το πόσο σπουδαίες είναι και πως προσφέρουν πολυμάθεια και ρητορική δεινότητα. Ο Στρεψιάδης ενθουσιάζεται. Αυτό ακριβώς ζητά. Γι’ αυτό φαίνεται, μόλις άκουσε τις φωνές τους, αισθάνθηκε να ταράζεται η ψυχή του και να μεγαλώνει η διάθεσή του να μάθει διαλεκτική και άλλα τέτοια. Έλπιζει να του τα μάθουν αυτά οι θεές και βιάζεται να τις γνωρίσει. Όταν εμφανιζεται ο χορός, ο Στρεψιάδης απογοητεύεται. Αλλιώς τις είχε φανταστεί κι αναρωτιέται πώς έχουν μορφή γυναικών, ενώ περιμένει κανείς να είναι σύννεφα. Ο Σωκράτης του εξηγεί: αυτές αλλάζουν σχήμα, παίρνουν διάφορες μορφές, ανάλογες με την κάθε περίσταση. Αν δουν ιππέα, γίνονται κένταυροι ˙κλέφτη του κράτους, λύκοι˙ δειλό, ελάφια˙ γυναικωτό, γυναίκες.
Η κορυφαία χαιρετά τον Στρεψιάδη και ύστερα τον Σωκράτη, προσθέτοντας πως, από τους σοφούς της εποχής, μόνο εκείνον και τον Πρόδικο ακούν. (Εδώ ο Αριστοφάνης αναφέρει πως το μεν Πρόδικο τον ακούν για τις γνώσεις του, το δε Σωκράτη για την υπερήφανη ματιά του, την όψη και την ξυπολυσιά του, που δείχνει αντοχή – δεν λέει για τη σοφία του ή κάτι τέτοιο.) Ο Στρεψιάδης θαυμάζει τη σοβαρότητα της φωνής τους και ο Σωκράτης του εξηγεί πως την οφείλουν στο γεγονός ότι είναι οι μόνες θεότητες. Σε σχετική ερώτηση απαντά ότι ο Δίας δεν έχει σχέση με βροντές και κεραυνούς. Η βροχή γίνεται από τα σύννεφα. Το ίδιο και οι βροντές που προκαλούνται από τις Νεφέλες, οι οποίες πέφτουν η μία πάνω στην άλλη. Ο κεραυνός τέλος είναι ξερός άνεμος που ανεβαίνει ψηλά, κλείνεται από νεφέλη,την σπάει και από την ορμή του καίγεται ο ίδιος. Του λέει πως στο εξής πρέπει να πιστεύει μόνο στις Νεφέλες, στο Χάος και στη Γλώσσα. Η κορυφαία προσθέτει πως, αν του αρέσει η μελέτη, αν έχει μνήμη κι αντοχή και προπαντός αν τις σέβεται και τις τιμά, τότε και αυτές του υπόσχονται ότι θα του προσφέρουν όποια ικανότητα τους ζητήσει.
Ο Στρεψιάδης ζητάει να τον κάνουν πρώτο στην ευγλωττία. Με τέτοια ικανότητα θα μπορεί να τους κερδίζει όλους στις δίκες. Δεν ζητάει γνώσεις για να συζητάει θέματα μεγάλα, του φτάνει μόνο να μπορεί να ξεφεύγει στις δίκες για να μην πληρώνει. Προκειμένου να αποφύγει τα χρέη, προσφέρεται να τον κάνουν ό,τι θελήσουν. Ας τον αφήσουν να πεινάσει, να βρομήσει, να ξεπαγιάσει. Εκείνος θέλει μόνο να γίνει ψεύτης, απατεώνας, αλεπού στις δίκες, δόλιος, σκληρός, πονηρός. Η κορυφαία θαυμάζει τη θέληση και την τόλμη του και του ανακοινώνει πως, αν διδαχτεί από κείνες, θα αποκτήσει φήμη μεγάλη. Πλήθη θα βρίσκονται έξω από την πόρτα του και θα ζητούν να μιλήσουν μαζί του και να παίρνουν τη γνώμη του.
Τα μαθήματα αρχίζουν. Ο Σωκράτης εξετάζει ποιες είναι οι δυνατότητές του. Ο Στρεψιάδης θεωρεί ότι το ισχυρό του σημείο, αυτό που ξέρει καλά, είναι να κλέβει. Ο δάσκαλος του ζητάει να βγάλει τα ρούχα του γιατί, όπως του λέει, στη δική του σχολή όλοι είναι γυμνοί. Το λόγο παίρνει η κορυφαία κι αρχίζει η παράβαση του έργου. Αυτή έχει γραφτεί μετά την παράσταση του έργου, αφού το κείμενο που έχουμε στα χέρια μας είναι μεταγενέστερο της παράστασης. Ο ποιητής ψέγει τους Αθηναίους γιατί δεν εκτίμησαν την καλοδουλεμένη αυτή κωμωδία και έδωσαν το βραβείο σε κωμικούς ποιητές του σωρού. Δεν αξιολόγησαν ότι δεν χρησιμοποίησε χοντρά αστεία και ότι αυτός πάντα γεννά νέες ιδέες, εντελώς διαφορετικές από τις προηγούμενες. Μετά οι Νεφέλες υμνολογούν τους παραδοσιακούς θεούς, ανακατεύοντας μέσα και στοιχεία της δικής τους θεότητας.
Εμφανίζεται ο Σωκράτης αγανακτισμένος με την ανικανότητα του Στρεψιάδη και τον καλεί. Ούτε στο επόμενο μάθημα τα καταφέρνει ο μαθητής και ο Σωκράτης, για να βοηθηθεί η σκέψη του, του λέει να ξαπλώσει στο ντιβάνι. Ο Σωκράτης φεύγει, ενώ ο μαθητής ξαπλώνει. Έρχεται ο χορός και του δίνει κι αυτός συμβουλές σχετικά με το πώς θα αποκτήσει καλύτερη σκέψη. Ο Στρεψιάδης, παρά τις προσπάθειες που καταβάλλει, εξακολουθεί να δυσκολεύεται και απογοητεύεται.
Επανεμφανίζεται από το σπουδαστήριο ο Σωκράτης. Η συζήτηση αποκαλύπτει τα κακά αποτελέσματα της μελέτης. Ο δάσκαλος του προτείνει βοηθητικές μεθόδους. Του συστήνει να σκεπαστεί ολόκληρος, κι αν δεν του έρθει με την πρώτη η απάντηση του γνωστού προβλήματος των χρεών του, να αφήσει το πρόβλημα και να το ξαναεπεξεργαστεί άλλη στιγμή, αφού το διαιρέσει σε μικρότερα τμήματα. Ξαφνικά έρχεται φαεινή ιδέα στον Στρεψιάδη για τη λύση του προβλήματος. Θα αγοράσει μια Θεσσαλή μάγισσα και θα της ζητήσει να κλείσει σε δοχείο το φεγγάρι για να μην ξαναβγεί ποτέ. Επειδή οι τόκοι πληρώνονται όποτε αλλάζει το φεγγάρι, αν δεν υπάρχει φεγγάρι, τότε δε θα είναι υποχρεωμένος να πληρώνει ποτέ. Η ιδέα αφήνει αδιάφορο τον Σωκράτη, που του βάζει άλλο πρόβλημα. Πώς, αν τον μηνύσουν για μεγάλο ποσό, θα μπορέσει να εξαφανίσει τη μήνυση; Ο Στρεψιάδης δίνει τη λύση: θα πάρει ένα κομμάτι γυαλί και, την ώρα που θα γράφεται η μήνυση πάνω στο κερί, θα μαζέψει τις ακτίνες του ήλιου με το γυαλί και θα τις κατευθύνει πάνω στο κερί. Το κερί θα λιώσει, εξαφανίζοντας τη μήνυση. Αυτή η απάντηση πολύ αρέσει στο δάσκαλο, που του βάζει τρίτη ερώτηση. Τι θα κάνει όταν είναι υποχρεωμένος να αντιμετωπίσει υπόθεση εμφανώς χαμένη χωρίς μάρτυρες; Όταν ο Στρεψιάδης απαντά πως η λύση είναι, πριν έρθει η σειρά της δίκης, να πάει να κρεμαστεί και έτσι να μην υπάρχει υπόδικος, ο Σωκράτης βρίσκει τόσο ανόητη την απάντηση που αποφασίζει να τον διώξει από τη σχολή του. Ο απεγνωσμένος Στρεψιάδης στρέφεται για τη βοήθεια στις Νεφέλες. Εκείνες προτείνουν, αν έχει γιο μεγάλο, αφού ο ίδιος είναι γέρος και δεν τα καταφέρνει, να στείλει εκείνον στα μαθήματα. Ο Στρεψιάδης τους απαντά πως έχει γιο και, αν δεν υπάρχει άλλη λύση, θα προσπαθήσει να τον πείσει.

 

 

 
Εν τάχει – Όλες οι σωζόμενες αρχαίες ελληνικές κωμωδίες
Γίωργος Κανόνης
Εκδόσεις Δίαυλος

 

Εικόνα: Dior by P. Demarchelier (2011) | https://www.corinnabsworld.com/2011/11/dior-by-demarchelier.html



Facebook

Instagram

Follow Me on Instagram
  • And those who were seen dancing were thought to be insane by THOSE WHO COULD NOT HEAR THE MUSIC ...

    lecturesbureau: "And those who were seen dancing
were thought to be insane
by THOSE WHO COULD NOT HEAR THE MUSIC ..."
    143
    0
  • Life is so unpredictable that anything is possible .

    lecturesbureau: "Life is so unpredictable that anything is possible ."
    262
    0
  • I LIVE IN MY DREAMS . Other people live in dreams , but not in their own . That's the difference .

    lecturesbureau: "I LIVE IN MY DREAMS .
Other people live in dreams , but not in their own .
That's the difference ."
    344
    2
  • All my life I've looked at words as though I were seeing them for the first time .

    lecturesbureau: "All my life I've looked at words
as though I were seeing them for the first time ."
    256
    0
  • Medicine heals deseases of the body wisdom frees the soul from passions .

    lecturesbureau: "Medicine heals deseases of the body
wisdom frees the soul from passions ."
    493
    1
  • It does not matter how slowly you go so long as you do not stop .

    lecturesbureau: "It does not matter how slowly you go 
so long as you do not stop ."
    352
    2
  • A book read by a thousand different people is a thousand different books .

    lecturesbureau: "A book read by a thousand different people
is a thousand different books ."
    611
    0
  • Our chief want is someone who will inspire us to be WHAT WE KNOW WE COULD BE .

    lecturesbureau: "Our chief want is someone who will inspire us
to be WHAT WE KNOW WE COULD BE ."
    269
    2
  • The bee discovers amid the most pungent flowers and the roughest thorns the smoothest and most palatable honey .

    lecturesbureau: "The bee discovers amid the most pungent flowers
and the roughest thorns
the smoothest and most palatable honey ."
    108
    0
  • Without joy in our heart , our progress in life is slow and uninteresting .

    lecturesbureau: "Without joy in our heart ,
our progress in life 
is slow and uninteresting ."
    220
    0